Η Αχειροποίητος, ο μεγάλος ναός της Θεοτόκου, κτίστηκε στο κέντρο της βυζαντινής Θεσσαλονίκης, βόρεια από τη Λεωφόρο των βυζαντινών χρόνων (σημερινή οδό Εγνατία) στα μέσα του 5ου αιώνα . Ιδρύθηκε πάνω στα ερείπια συγκροτήματος ρωμαϊκών λουτρών, ίχνη των οποίων διατηρούνται ορατά στο βόρειο κλίτος. Κατά τα πρώτα χρόνια ήταν αφιερωμένη στη Θεοτόκο και μετά το 1320 ονομάστηκε αχειροποίητος λόγο της λατρευτικής εικόνας της Παναγίας δεομένης που υπήρχε στο ναό.

Ανήκει στον τύπο της τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής με νάρθηκα και υπερώο. Είχε εξωνάρθηκα, του οποίου ίχνη σώζονται στη δυτική είσοδο και μεγάλο αίθριο, το οποίο βρίσκεται πιθανά κάτω από την πλατεία Μακεδονομάχων.

Στην ανατολική πλευρά απολήγει σε μεγάλη ημικυκλική αψίδα, βόρεια της οποίας υπάρχει μικρό παρεκκλήσι των μεσοβυζαντινών χρόνων, αφιερωμένο στην Αγία Ειρήνη. Στη νότια πλευρά και δίπλα από τη νότιο είσοδο βρίσκεται προσκολλημένο κτίσμα με κόγχη στα ανατολικά, το οποίο χρησίμευε για τις λατρευτικές ανάγκες της παλαιοχριστιανικής βασιλικής και επίσης ως βαπτιστήριο και ως παρεκκλήσι. Δύο κιονοστοιχίες με εξαίρετα κορινθιακά κιονόκρανα χωρίζουν το ναό σε τρία κλίτη. Το κεντρικό κλίτος υπερυψωνόταν και έφερε φωταγωγό, που σήμερα δε σώζεται. Η επικοινωνία του κεντρικού κλίτους με το νάρθηκα γίνεται με ευρύ τρίβηλο άνοιγμα, ενώ μονά ανοίγματα υπάρχουν μεταξύ των πλαγίων κλιτών και του νάρθηκα.

Στην αρχική φάση του ναού ανήκουν και τα εξαιρετικής τέχνης ψηφιδωτά που σώζονται στα εσωράχια των τόξων.

Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας ήταν από τις πρώτες εκκλησίες που μετατράπηκαν σε τζαμιά. Στον όγδοο κίονα από τα ανατολικά της βόρειας κιονοστοιχίας, υπάρχει η επιγραφή του Μουρατ του Β΄: “Ο σουλτάνος Μουρατ Χαν πήρε τη Θεσσαλονίκη το έτος 833’’. Το 1430  ονομάστηκε ‘ Εσκι Τζουμε Τζαμί’, δηλαδή τζαμί της παλιάς Παρασκευής.

Φέρει διακοσμητικά ψηφιδωτά στα εσωράχια των τόξων των καμάρων και τοιχογραφίες στο νότιο κλίτος που χρονολογούνται στο πρώτο μισό του 13ου αιώνα. Οι κίονες στο τρίβηλο είναι από πράσινο θεσσαλικό μάρμαρο ενώ τα χωρίσματα των κλιτών αλλά και το δάπεδο του κεντρικού κλίτους είναι από προκονησιο μάρμαρο. Επίσης οι κίονες φέρουν Θεοδοσιανά κιονόκρανα.

Μετά την απελευθέρωση του 1912 έγιναν πολλές επισκευές και αναστηλώσεις. Στην περίοδο 1922-23 φιλοξένησε πρόσφυγες και τέλος αποδόθηκε για λατρευτική χρήση το 1930.

Αχειροποίητος
Αχειροποίητος
Αχειροποίητος
Αχειροποίητος
Αχειροποίητος