Βορειανατολικά του θεάτρου της Αγοράς της Θεσσαλονίκης, επάνω στα ερείπια των μεγάλων ρωμαϊκών λουτρών της πόλης, στη θέση όπου φυλακίστηκε και μαρτύρησε το 303 ο αξιωματούχος του ρωμαϊκού στρατού, «ο μακαριότατος Δημήτριος», βρίσκεται ο ναός που αφιερώθηκε στη μνήμη του μάρτυρα, του μυροβλύτη αγίου Δημητρίου και πολιούχου της Θεσσαλονίκης. Σύμφωνα με «το Μαρτύριο του αγίου» στον ίδιο χώρο ετάφη κρυφά ο μάρτυρας και, επειδή «σημείων τε πολλών και ιάσεων γενομένων εν τω τόπω», μετά το 313 οι χριστιανοί ύψωσαν μικρό ευκτήριο οίκο. Στα μέσα του 5ου αιώνα ο Λεόντιος, έπαρχος του Ιλλυρικού, επειδή θεραπεύτηκε από ασθένεια με τη βοήθεια του αγίου Δημητρίου, «ανήγειρεν πάνσεπτον οίκον τω μάρτυρι». Τότε κατασκευάστηκε το κιβώριο, που εθεωρείτο ο οίκος του αγίου. Περί το 620 κάηκε η βασιλική του Λεοντίου. Αμέσως μετά ο επίσκοπος Θεσσαλονίκης με τον έπαρχο Λέοντα και τη συνδρομή πολιτών και ξένων αποκατέστησαν το ναό στην αρχική μορφή του διατηρώντας τα εναπομείναντα στοιχεία του προηγούμενου. Έτσι κτίστηκε μια μεγαλοπρεπής πεντάκλιτη βασιλική με εγκάρσιο κλίτος, νάρθηκα και υπερώα στην κάτοψη και τη στέγη της οποίας διαγράφεται το σημείο του σταυρού. Στη βορειοδυτική γωνία, υπάρχει σήμερα ο τάφος του αγίου, ο οποίος πιστεύεται ότι καταλαμβάνει αυτή τη θέση από τα παλαιοχριστιανικά χρόνια.

Η σημερινή μορφή του ναού είναι αποτέλεσμα της αναστήλωσης, που ξεκίνησε μετά την καταστρεπτική πυρκαγιά του 1917 και ολοκληρώθηκε το 1948. Διατηρήθηκαν όλα τα εναπο¬μείναντα τμήματα και έργα τέχνης των φάσεων του 5ου και 7ου αιώνα και ανοι¬κοδομήθηκαν τα υπόλοιπα στην αρχική τους μορφή.

0 ναός ήταν διακοσμημένος με μάρμαρα, ψηφιδωτά και τοιχογραφίες αλλά η πυρκαγιά του 1917 του αποστέρησε την αρχική λαμπρότητά του. Ορθομαρμάρωση και μαρμαροθετήματα του 5ου και του 7ου αιώνα διατηρούνται τοπικά στο νάρθηκα, στο κεντρικό κλίτος και σε ορισμένα τόξα κιονοστοιχιών. Οι κίονες και τα κιονόκρανα προέρχονται τόσο από την αρχική βασιλι¬κή του 5ου αιώνα όσο και από παλαιότερα κτίσματα της πόλης. Το μαρμάρινο τέμπλο, ο επισκοπικός θρόνος στο σύνθρονο του ιερού βήματος και ο άμβωνας αναπαράγουν την αρχική τους μορφή. Έργο του 1481 και αντιπροσωπευτικό της ιταλικής Αναγέννησης είναι ο τάφος του προύχοντα της Θεσσαλονίκης Λουκά Σπαντούνη στο βορειοδυτικό τμήμα του κεντρικού κλίτους.

Ένδεκα ψηφιδωτές συνθέσεις αναθηματικού περιεχομέ¬νου διατηρήθηκαν στο δυτικό τοίχο του κεντρικού Κλίτους και στους δύο πεσσούς του ιερού βήματος. Χρονολογούνται στον 5ο, 7ο και 9ο αιώνα. Στα μέσα του 5ου αιώνα χρονολογούνται οι συνθέσεις με θέμα α) την προσφορά των παιδιών στον άγιο Δημήτριο και β) τον άγιο Δημήτριο με τον άγγελο και ανήκουν στην παλαιότερη βασιλική του έπαρχου Λεοντίου. Στην ίδια περίοδο ανήκαν ψηφιδωτά της βόρειας κιονοστοιχίας αφιερωμένα στον άγιο Δημήτριο και την Παναγία που καταστράφηκαν το 1917. Σώζεται μόνο τμήμα του αγίου δεομένου καθώς κι ένα παγώνι και εκτίθενται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού. Στον 7ο αιώνα ανήκουν οι συνθέσεις στο νοτιοδυτικό πεσσό α) του αγίου Δημητρίου με τους κτήτορες, β) του αγίου με ένα κληρικό και γ) του αγίου Σεργίου, οι συνθέσει στο βορειοδυτικό πεσσό α) του αγίου Γεωργίου με δύο παιδιά και β) του αγίου δεομένου, ενώ το θέμα της Παναγίας και του αγίου Θεοδώρου στον ίδιο πεσσό χρονολογείται στον 9ο αιώνα. Η σύνθεση του αγίου Δημητρίου με τέσσερις κληρικούς στο δυτικό τοίχο του κεντρικού κλίτους ανήκει στον 7ο αιώνα. Ψηφιδωτές συνθέσεις με θέματα οπό το μαρτύριο και τα θαύματα του αγίου κοσμούσαν το λεγόμενο «ξύλον», στοά νότια του ναού.

Από την ολοσχερή καταστροφή των τοιχογραφιών που κοσμούσαν το ναό διατηρήθηκαν μόνο λίγα θέματα. Σημαντικότερη είναι η λεγόμενη ιστορική τοιχογραφία στο νότιο τοίχο που χρονολογείται στις αρχές του 8ου αιώνα και παριστάνει πιθανό¬τατα τη θριαμβευτική είσοδο του Ιουστινιανού Β' στη Θεσσαλονίκη το 688.

Το 1493 ο Άγιος Δημήτριος μετετράπη σε τζαμί με το άνομο Κασιμιέ Τζαμί. Η λατρεία του αγίου Δημητρίου περιορίστηκε στο βορειοδυτικό διαμέρισμα. Ο ναός αποδόθηκε στην ορθόδοξη χριστιανική λατρεία το 1912. Το 1917 καταστράφηκε από τη μεγάλη πυρκαγιά της πόλης. Μετά την καταστροφή ξεκίνησε η αναστήλωση που ολοκληρώθηκε το 1948.

Η κρύπτη

Κάτω από το εγκάρσιο κλίτος του ναού βρίσκεται η Κρύπτη, δηλαδή το ανατολικό τμήμα του ρωμαϊκού λουτρού, όπου τα βυζαντινά χρόνια ανέβλυζε άγιασμα και άγιασμα μύρον του αγίου Δημητρίου. Ο χώρος σήμερα χρησιμοποιείται ως μουσείο και στεγάζει αρχαιολογική συλλογή. Κέντρο της ιδιαίτερης λατρείας του αγίου ήταν ο κεντρικός ημικυκλικός χώρος με πέντε κόγχες και τριπλή δεξαμενή, όπου σύμφωνα με την παράδοση «οι των ιαματοφόρων μύρων αένναοι ποταμοί πηγάζουσι», δηλαδή οι δεξαμενές στις οποίες έρεε το θαυματουργικό μύρο του αγίου στα χρόνια των Παλαιολόγων. Η είσοδος για τους πιστούς γινόταν απευθείας από το δρόμο στα ανατολικά της εκκλησίας. Με τη μετατροπή του ναού σε τζαμί, η χρήση του χώρου καταργήθηκε, η λατρεία του αγίου μεταφέρθηκε στο βορειοδυτικό διαμέρισμα του ναού και η κρύπτη καταχώθηκε, για να έρθει και πάλι στο φως με την πυρκαγιά του 1917.

Το παρεκκλήσι του Αγίου Ευθυμίου

Στα νότια του ιερού της βασιλικής του Αγίου Δημητρίου προσαρτήθηκε στη μεσοβυζαντινή εποχή ο ναός του Αγίου Ευθυμίου. Πρόκειται για μια μικρή τρίκλιτη βασιλική με υπερυψωμένο το κεντρικό κλίτος και αρχαϊκά χαρακτηριστικά, τα οποία τοποθετούν την ανέγερση της περί τα τέλη του 9ου - αρχές 10ου αιώνα.
Το 1303 με δαπάνες του πρωτοστράτορος Μιχαήλ Γλαβά Ταρχανειώτη και της συζύγου του Μαρίας ο ναός κοσμήθηκε με τοιχογραφίες, όπως μαρτυρεί η κτητορική επιγραφή που περιτρέχει το βόρειο κλίτος μεταξύ των δύο τοιχογραφημένων ζωνών. Σε μικρογραφική απόδοση ο ζωγράφος γεμίζει την επιφάνεια με δύο ζώνες συνεχόμενων τοιχογραφιών, όπου παριστάνονται ολόσωμοι άγιοι και σκηνές από το Δωδεκάορτο, το βίο και τα θαύματα του Ιησού. Οι σκηνές από το βίο του αγίου Ευθυμίου κοσμούν το βόρειο τοίχο, ενώ τα λειτουργικά θέματα καταλαμβάνουν τις επιφάνειες του ιερού βήματος. Παρά τη μεγάλη φθορά που υπέστησαν οι τοιχογραφίες αποτελούν έργο πνοής της Παλαιολόγειας Αναγέννησης. Ο κυβισμός στις μορφές, οι ζωηρές δυναμικές κινήσεις, οι σωματικές αναλογίες, τα προσωπογραφικά γνωρίσματα, η ένταση και η ανησυχία στο βλέμμα φανερώνουν το έργο ενός προικισμένου καλλιτέχνη του επιπέδου του Θεσσαλονικέως ζωγράφου Μανουήλ Πανσέληνου, όπως έχει υποστηριχθεί, ή τουλάχιστο ενός ομολόγου του καλλιτεχνικού περιβάλλοντος της Θεσσαλονίκης των αρχών του 14ου αιώνα.
 

Άγιος Δημήτριος
Άγιος Δημήτριος
Άγιος Δημήτριος
Άγιος Δημήτριος
Άγιος Δημήτριος